Transistör

Transistör, küçük bir giriş sinyaliyle büyük bir çıkış akımını/gerilimini kontrol edebilen, yükseltme (amplifikasyon) ve anahtarlama işlevi gören yarı iletken bir elemandır. Amatör telsizde alıcı ön yükselteçlerinden verici son katlarına kadar her yerde kullanılır.

Temel Tipler

• BJT (Bipolar Junction Transistor): İki tip vardır — NPN ve PNP. Üç ucu bulunur: Beyz (Base — B), Emiter (Emitter — E), Kollektör (Collector — C). Silisyum bir BJT'de Beyz-Emiter eklem gerilimi yaklaşık 0,7 V'tur (diyot eklem gerilimiyle aynı prensibe dayanır).
• FET (Field Effect Transistor — Alan Etkili Transistör): Gerilimle kontrol edilir, giriş direnci çok yüksektir. Uçları: Geyt (Gate — G), Kaynak (Source — S), Akaç (Drain — D).
• MOSFET (Metal Oxide Semiconductor FET): FET'in yalıtılmış geyt yapılı türüdür; RF karıştırıcı (mikser) ve güç amplifikatörlerinde yaygındır.

Semboller genellikle şu sırayla ayırt edilir: NPN, PNP, FET, MOSFET — her birinin ok yönü ve uç sayısı farklıdır.

Amplifikatör Davranışı

• Emiter direnci (RE) kısa devre edilirse: Negatif geri besleme ortadan kalkar, bu da kazancın artmasına neden olur (RE, kazancı sınırlayan bir geri besleme direncidir).
• Aşırı sürülen bir çıkış katı: Sinyali kırparak (clipping) yüksek seviyeli harmonikler üretir; bu istenmeyen yayınlara (spurious emisyon) yol açar.
• Negatif geri besleme: Çıkışın bir kısmının girişe ters fazda uygulanmasıyla kazanç kararlılığı ve düşük distorsiyon sağlanır; devrede belirli bir dirençten (R2) ve kondansatörden (C1) geçerek geri besleme noktasına ulaşan akım bu amaçla kullanılır.

MOSFET Mikser Devresi

Bir MOSFET karıştırıcı (mixer) devresinde, giriş ve yerel osilatör (LO) sinyalleri karıştırılarak ara frekans (IF — Intermediate Frequency) elde edilir. Çıkıştaki rezonans devresi (L1-C1) ayarlanarak istenilen ara frekans seçilir/ayarlanır.

Sınavda Nasıl Karşına Çıkar?

Sorular; transistör tiplerinin (NPN/PNP/FET/MOSFET) sembollerden tanınması, BE gerilimi değeri (0,7 V), emiter direncinin kısa devre edilmesinin kazanca etkisi, aşırı sürmenin harmonik üretmesi ve mikser devresinde L-C ayarının ara frekansı belirlemesi üzerine kuruludur.

Özet

• Transistör, küçük sinyalle büyük akım/gerilimi kontrol eden yükselteç elemanıdır.
• BJT'de Beyz-Emiter gerilimi ≈0,7 V (silisyum); tipler NPN ve PNP'dir.
• FET/MOSFET gerilimle kontrol edilir, yüksek giriş direncine sahiptir.
• Emiter direncinin kısa devresi kazancı artırır; aşırı sürme harmonik üretir.
• MOSFET mikserde L-C ayarı, ara frekansı (IF) belirler.